Sanna Sarroma. Kilde:

Sanna Sarroma. Kilde: Gudbrandsdølen Dagningen

(på trykk i Dag og Tid fredag 19. august 2016)

Sanna Sarromaa greier utvilsamt å skape debatt med tabuboka si, og får meg til å grunde over blindpunkta i kulturen vår.

Den Herren elskar, tuktar han, heiter det i den gamle 1938-omsetjinga av Hebrearbrevet. Det synest å passe godt til Sanna Sarromaas nye bok, Norske tabuer. Over 270 sider hevdar ho at Noreg er eit kunnskapvegrande, jantelovsprega, trongsynt, intolerant, kravstor, distriktspolitisk dysfunksjonelt, språkfanatisk, sutrande, bortskjemt og arbeidsskulkande folkeferd med mykje hat under yta, alt ispedd fordekt passiv-aggressiv snillisme. Sanna Sarromaa refsar det norske samfunnet, ikkje av vond vilje, men av kjærleik og med gode hensikter, hevdar ho sjølv.

Typisk norsk?

Fyrste kapittel startar friskt med ein strak høgre til lærarstanden og utdanningssystemet vårt. I eit land som vil at alle skal vere like flinke vert resultatet at alle skal vere like middelmåtige. «Greit nok er bra nok» seier Sarromaa og viser til ein rektor i Kristiansand som set seg som mål å få ungdomsskuleelevane over karakteren tre. Noreg har ikkje høge ambisjonar på vegne av elevane. Og når Stortinget tek grep og vil innføre kompetansekrav for lærarane i dei viktigaste faga vekkjer det aktiv motvilje frå både Utdanningsforbundet, politikarar og lærarane sjølv. Rettskrivinga i landet er i ferd med å forvitre, og brer seg i heile samfunnet, frå barneskulen til offentlege skriv. Eg kjenner på uro og spør meg sjølv: er det verkeleg så ille? Denne kjensla av uro over rikets tilstand dukkar også opp når Sarromaa riv dyna av det norske demokratiet og organiseringa av kommune og fylkeskommune, gjengse haldningar til arbeidslivet og møtekulturens tidsbruk. Snillisme, latskap og urimelege krav veks ut av vår oljepumpa velstand som gjer oss inkompetente og litt ufordragelege. Kombinert med jantelova «holder Norge seg selv nede som en kunnskaps-, kultur- og innovasjonsnasjon – og som rettskrivingsnasjon.» Slike utsegn ruskar i ei norsk sjel farga av utsegnet «det er typisk norsk å vere god».

Nynorsk kjærleik

For dei som måtte falle for freistinga å gå i forsvar og meine dette er tilfeldig synsing finn ein over førti sider med notar bak i boka. Sarromaa har belegg for meiningane sine. Men er alle meiningane tabu? Når det gjeld tema som jantelova, feminismen og distriktspolitikken er dette kjent stoff som ofte vert hissig debattert og lyft fram med eit kritisk blikk. Det same gjeld kapittelet om målformene våre. Nynorskhatarar og -elskarar vil truleg finne kapittelet Språk som religion engasjerande. Kvifor skal den store majoriteten av folket verte lasta med det Sarromaa konsekvent kallar sidemålet? Nynorskfanatikarane har vunne fram med  propagandaen sin i skuleverket, i det offentlege og i kulturen. Å verte stempla som nynorskhatar er «kulturelt selvmord». Sjølv opplever eg ikkje denne tematikken som tabu, men som ein strid som grip inn i folkesjela og norsk identitet. Når Sarromaa skriv om sitt eige morsmål, finsk, slår ho fast at språk er kjærleik. Så burde ho òg vedgå at ein ikkje kan slå strek over kjærleiken til norsk målform.

Boka byggjer i stor grad byggjer på tidligare blogginnlegg i Lokalavisa Gudbrandsdølen Dagningen, der ho hadde fast spalte i halvtanna år. Enkelte av titlane er finurlige, så som «Hellige kyr og jur» (Kapittelet Hellige mødre og barnas beste), «Møter for å møtes» og «Hva skal vi med Etnedal?» (Det norske überdemokratiet). Nokre setningar og poeng vert gjentatt ein del gonger, noko som tidvis gjev ei kjensle av klipp og lim. Elles er boka både lettlesen og tydeleg og sjølvsagt grammatisk korrekt. Me bær over med skrivefeilen på side 9.

Meir kjærleik

Ein kan få inntrykk av at det berre er det finske blikket som er skikka til å avsløre våre norske, inngrodde tabu. Men i siste kapittel vender Sarromaa det andre kinnet til, og prisar Noreg i varme ordelag. Her finn me både velvilje, ein kjærleg tone og humor, og eg kjenner plutseleg også noko av den varmen eg så sårt har sakna gjennom heile boka. Nordmenn og -kvinner er rause og snille, og me er framifrå døme for omverda kva gjeld røykjelova, trafikkulturen og dugnaden. (Kva med berekraftig utvikling?) Boka hadde tent på å setje dette kapitlet fyrst og spe på med meir varme og humor gjennom sidene. Då hadde eg vore meir overtydd om kjærleikserklæringa, som nok hadde gitt meg mot til å tole tukta betre.  Den omfattande refsinga står i lengda fram som litt surmaga, og får meg til å spørje: Handlar boka berre om tabu, eller er ho vel så mykje eit oppgjer med dårlege erfaringar frå Noreg? Eg saknar meir av hjartespråket, men kan hende er det berre i saunaen at slike nære, djupe kjensler får kome til uttrykk?

Boka byr likevel på ei vakker og nær skildring. Når Sanna Sarromaa skriv om far sin, som vart arbeidsløys og drakk seg i hel, slepper ho oss inn i sitt eige, nære og sjølvopplevde kjærleiksliv. Det gjer at eg som lesar kjem nærare på forfattaren, og betre kan forstå utgangspunktet hennar. Eg håpar me får fleire slike innblikk i neste bok.

Eg må vedgå at eg les over meldinga eit par gonger ekstra før eg sender henne til redaksjonen. Har eg nytta hersketeknikkar? Snakkar eg nedlatande? Er eg del av «hylekoret»? Det er krevjande å melde ei bok om tabu i eigen kultur, av di ein ikkje kan vere trygg på om ein ser ope nok på seg sjølv og samfunnet eg er ein del av. Nett difor vil eg tilrå denne boka, eg er viss på at lesaren i det breie utvalet av kritikk vil finne noko som gjev farge i kinna og får panna til å rynke seg, samtidig som boka vekkjer sunn ettertanke.

Advertisements